Eiland op een eiland: een week Sant’Antioco

Sant’Antioco: het eiland op Sardinië dat je niet in een dag ziet

Sant’Antioco is een eiland voor de zuidkust van Sardinië. Je rijdt er vanaf Sardinië over een dam naartoe, maar je komt aan in een andere wereld: een stad die zich de oudste van Italië noemt, graven die tot in de jaren zeventig nog woningen waren, een vrouw die zijde uit de zee haalt en wijnstokken van honderd jaar oud. Als je voor een dagje komt, zie je alleen de stranden. Als je wat langer blijft, zie je de rest. Lees mijn ervaringen over deze bijzondere bestemming.

Eind september mocht ik mee met Noi Camminiamo in Sardegna, een initiatief van uitgeverij Terre di Mezzo om slow toerisme op Sardinië georganiseerd te promoten. De week is bedoeld als sociale promotie van de streek, niet als toeristisch product. Mijn wandelroute lag in het zuidwesten van Sardinië, op het eiland Sant’Antioco. Ik at met de mensen die er wonen, hoorde hun verhalen en ontdekte veel van de interessante cultuur en historie.

Sant’Antioco is met 109 vierkante kilometer het vierde eiland van Italië, na Sicilië, Sardinië en Elba. Je kan het qua grootte vergelijken met Terschelling. Er wonen nog geen elfduizend mensen in de gelijknamige hoofdplaats. Er is nog één klein dorp aan de andere kant, Calasetta. Daartussen liggen heuvels, macchia, nuraghi, wachttorens en een kust die je het best te voet of op de fiets leert kennen.

Ja, de burgemeester kwam opdraven voor onze komst, maar ook andere mensen die ik sprak, toonden een enorm gevoel van saamhorigheid, bescheiden trots en de wil om de bijzondere historie van het eiland op het eiland te vertellen. Een van de lokale gidsen, ik schat nu in de 70 jaar oud, vertelde over haar jeugd waarin ze speelde tussen de graven, rotswoningen en in een geschiedenis van onschatbare waarde.

Sant'Antioco - vlag bij toren

Ouder dan Rome

Rond 770 voor Christus stichtten Feniciërs hier de stad Sulky. Dat is ruim een halve eeuw vóór de legendarische stichting van Rome, en daarom noemt Sant’Antioco zich graag de oudste stad van Italië. Archeologen houden het voorzichtiger op de oudste Fenicische nederzetting van Sardinië. Hoe dan ook: de geschiedenis ligt hier letterlijk onder je voeten.

De Feniciërs kwamen niet als veroveraars maar als handelaars. Ze leefden naast de ‘nuraghische’ bevolking die er al eeuwen woonde. In 520 voor Christus namen de Carthagers de stad over, later de Romeinen.

Als je dat verhaal wil volgen, begin je bij de tofet aan de noordrand van de stad. Op dit open heiligdom werden kinderen die doodgeboren waren of jong stierven, gecremeerd en in urnen bijgezet tussen de rotsen. Het is het oudste heilige terrein dat in Sardinië is gevonden.

In de stad Sant’Antioco ligt de Punische necropolis van Is Pirixeddus, met honderden kamergraven die in de rots zijn uitgehakt. Archeologisch museum Ferruccio Barreca (MAB) laat zien wat er uit de grond kwam, van prehistorie tot Romeinse tijd. Er wordt gewerkt aan een nieuw museum. De twee stenen leeuwen die bij de oude stadsmuur zijn gevonden bewaakten waarschijnlijk de stadspoort.

Een heilige uit Afrika en een wijk in de rotsen

De stad en het eiland danken hun naam aan Antiochus, een christelijke arts uit Noord-Afrika die volgens de overlevering als banneling op het eiland belandde en hier als martelaar stierf. Hij is de beschermheilige van heel Sardinië.

Zijn basiliek lijkt van buiten vrij nieuw, maar binnen is ze eeuwenoud. Ze is gebouwd op de enige christelijke catacomben die in Sardinië zijn gevonden. Daar onder, tussen graven uit de vroege jaren van het christendom, raken pelgrims nog altijd de plek aan waar de heilige zou zijn begraven.

De staat van de catacomben gaat sterk achteruit. Het was er klam en vochtig. Fotograferen mocht daarom ook niet. Ik liep hier rond met de gids die hier als kind speelde. Ze vertelde over de destijds fraaie fresco’s, waar nu hier en daar nog maar een flard van over is.

Vijftien dagen na Pasen trekt hier Sa Festa Manna door de straten, de processie voor Sant’Antioco. Het is het oudste religieuze feest van Sardinië en wordt sinds 1615 op dezelfde manier gevierd.

Grotwoningen Villaggio Ipogeo, tot in de jaren ’70 bewoond

Vlak bij de basiliek, aan de Via Necropoli, ligt het Villaggio Ipogeo. Vanaf het midden van de achttiende eeuw trokken de armste families van de stad in de Punische graven. Ze braken tussenmuren weg en maakten er huizen van. In de stad heetten ze ‘is gruttaiusu‘, de grotbewoners. Velen waren gekomen voor de verering van de heilige en zijn er gebleven.

Het was een wereld op zich. Buitenstaanders vonden het een gevaarlijke buurt, de Bronx van Sant’Antioco, zo zegt de gids. Als je er opgroeide, was je arm en leefde je in schaamte, maar er was ook een grote saamhorigheid. Pas in de jaren vijftig kwamen de eerste sociale woningen en tot in de jaren zeventig van de vorige eeuw woonden er nog steeds mensen in de grotwoningen. Een paar grotten zijn ingericht zoals ze er destijds uit zagen.

Ik vond het een enorme verrassing en het deed me denken aan Matera en aan de grotwoningen in Zuid-Spanje.

Te voet en op de fiets

Sant’Antioco is klein genoeg om in een paar dagen rond te lopen of te fietsen, maar groot genoeg om steeds iets nieuws te vinden. Er liggen meer dan vijftig nuraghi op het eiland, de stenen torens uit de bronstijd. Bij Su Niu e su Crobu staat een tomba dei giganti, een reuzengraf. Er staat een Spaanse of Piemontese wachttoren gewoon bovenop een oude nuraghe: drieduizend jaar bouwgeschiedenis op een hoop.

Ik liep bij het Complesso Nuragico di Grutti e Acqua in het zuidwesten van Sant’Antioco. Vlakbij een helder meertje waren archeologen actief en op zoek naar resten van nuraghe die hier nog verborgen liggen.

Drie manieren om het eiland te verkennen:

  • Cammino di Sant’Antioco. Pelgrimsroute in de voetsporen van de heilige, vanaf Iglesias tot in de basiliek. Het laatste stuk loopt langs de lagune van Santa Caterina, met flamingo’s aan de ene kant en vissersbootjes aan de andere. Volg de gele pijlen.
  • Cammino Minerario di Santa Barbara. Deze lange wandelroute langs de oude mijnen van het Sulcis-Iglesiente doet ook Sant’Antioco aan. Lees over onze wandelreis langs de kust van Sardinië.
  • Bike Island. Een fietsroute van zo’n 40 kilometer over het eiland, aangegeven met houten paaltjes. Er zijn meerdere varianten, met een paar pittige klimmetjes over de heuvels. Het stuk over de Serra is Tres Portus is mooi maar zwaar.

Torens, zout en flamingo’s

De zuidoostkust is het mooiste stuk om te lopen. Op een kaap bij Turri staat Torre Canai, gebouwd in 1757 nadat Sardinië van de Spanjaarden naar het Huis Savoye was overgegaan. Tot 1815 hield de toren de wacht tegen piraten uit Noord-Afrika. Tegenwoordig beheert Italia Nostra de toren en zit er een kleine tentoonstelling in over de kusttorens van Sardinië.

Vanaf de toren kijk je uit over drie rotseilandjes die de vissers Il Toro, La Vacca en Il Vitello noemen: de stier, de koe en het kalf. In de verte, aan de overkant van de golf, schemeren de witte duinen van Porto Pino op Sardinië zelf.

Op het pad naar de Serra is Tres Portus kom je resten tegen van oude kalkovens. Hier werd kalksteen gebrand op zo’n duizend graden. Het pad verbindt twee stranden met een Blauwe Vlag; een Europese erkenning voor duurzaam beheer van stranden. Verderop liggen Maladroxia en Coaquaddus, het grootste strand van het eiland.

Reken er niet op dat je vanuit de stad Sant’Antioco even gaat zwemmen: daar ligt geen strand, de mooiste plekken liggen een paar kilometer verderop.

Aan de kant van Sardinië strekt de zoutwinning zich uit over zo’n twintig kilometer kust. De zoutpannen bestaan sinds 1969 en horen bij de belangrijkste van Italië. Ze zijn inmiddels in handen van een Frans bedrijf. Ik ging hier naar toe in een elektrisch treintje.

De roze kleuren van het zout gecombineerd met de zonsondergang gaven een betoverende roze gloed. In de ondiepe bekkens en in de lagune van Santa Caterina staan flamingo’s, kleine zilverreigers en steltkluten. Op de kliffen van Capo Sperone, het zuidelijkste punt, broeden eleonora’s valken.

Sant'Antioco - zoutwinning

Je kunt een excursie boeken naar deze zoutwinninglocatie. Ik vond het echt een aanrader, de weg ernaar toe vond ik nog indrukwekkender (lees flamingo’s) dan de bergen zout aan het eind.

Aan de westkust ligt Cala Lunga, een smalle fjordachtige inham met een strand diep in het land. Vandaar loop je langs de rotsen naar Cala Tuffi, een natuurlijk zwembad tussen hoge wanden, en naar Is Praneddas met de rotsboog Arco dei Baci.

De laatste maestro van het bisso: zeezijde

In een kleine werkplaats in de stad Sant’Antioco zit Chiara Vigo, 71 jaar. Ze noemt zichzelf geen ambachtsvrouw maar maestro. Ze is de laatste die nog bisso weeft, zeezijde. De draad komt van de steekmossel Pinna nobilis, de grootste schelp van de Middellandse Zee, die zich met fijne, goudglanzende vezels aan de zeebodem vastzet.

Ze leerde het vak van grootmoeder Leonilda. Volgens haar kwam het ambacht in de eerste eeuw met een joodse prinses naar het eiland, en werd het door vrouwen en mannen doorgegeven. Vigo spreekt in beelden, citeert de bijbel en vertelt hoe ze de draad in water met algen bewerkt en er dan voor zingt. Het geluid maakt de vezel levend, zegt ze. Je hoeft het niet te geloven om er stil van te worden. Haar optreden is indrukkwekkend.

Een lapje stof dat nauwelijks een gram weegt, kost haar jaren werk. Haar oorspronkelijke ontwerpen zijn nooit vastgelegd; ze wil er een catalogus van maken. Ze heeft leerlingen gehad tot uit Japan.

Kopen kan niet. Bisso wordt volgens haar niet verkocht en niet gekocht. Dat heeft ook een harde reden: de steekmossel wordt sinds 2016 in vrijwel de hele Middellandse Zee weggevaagd door een parasiet en is streng beschermd. Als je ergens bisso te koop ziet, kun je beter doorlopen. Een bezoek aan haar werkplaats is gratis; een bijdrage wordt gewaardeerd.

Wijn uit het zand, vis uit het zout

Sant’Antioco is droog. Deze zomer werd het 48,5 graden en viel er wekenlang geen regen. Waar nu wijngaarden liggen, was ooit zee. In dat zand groeit vrijwel overal dezelfde druif: de carignano. De oudste stokken zijn honderd jaar oud. Ze staan op eigen wortels, omdat de druifluis die elders in Europa de wijngaarden verwoestte, in zand niet overleeft. Het resultaat is Carignano del Sulcis, een volle, krachtige rode wijn.

Bij wijnboerderij Xabarra, waar de eigenaresse tussen de wijngaarden ook yogalessen geeft, proefde ik ook saba: ingekookte druivenmost met rozijnen en amandelen, zonder toegevoegde suiker. Granaatappels in de tuin, amandelen op tafel. Geen show, veel smaak.

Bottarga en andere lokale specialiteiten

De zee is minder gul dan vroeger. Er wordt steeds minder gevangen en vissen mag alleen met vergunning. Een deel van het jaar is de zee voor de kust dicht vanwege militaire oefeningen. Ik ging mee met een visser die liet zien hoe je harder in zout legt. Van de kuit maken ze bottarga: gedroogd en geraspt over pasta, of in plakjes als hapje. Wekenlang zouten en in open lucht drogen. Het resultaat: een sterke vissmaak die je moet leren eten.

Probeer verder fregola sarda, kleine geroosterde bolletjespasta, vaak met vis of schelpdieren. Als toetje Le Pardulas: gefrituurde deegkussentjes met kaas en honing. Voor zoetigheid ga je naar een van de historische pasticcerie in de stad.

Sant’Antioco verdient meer dan een dagbezoek. Het is echt een eiland op een eiland met een compleet eigen karakter. Aanrader voor je eerste avond op Sant’Antioco: Ristorante Zefiro, met een heerlijk terras. Ontdek het, te voet, op de fiets en hier en daar bij voorkeur met een lokale gids.

Sant’Antioco praktisch

Erheen. Zonder vliegen: met de trein naar Rome en vanuit Civitavecchia met de nachtboot naar Cagliari. Sneller is vliegen op Cagliari. Vandaar is het ruim 80 kilometer naar Sant’Antioco. Met de trein ben je in ongeveer een uur in Carbonia, daarna neem je de streekbus van ARST het eiland op. Er gaat ook een rechtstreekse bus vanaf het busstation in Cagliari, die doet er ruim twee uur over. Een veerboot is niet nodig: het eiland is via een dam en een brug met Sardinië verbonden. Op het eiland zelf kom je met fiets en wandelschoenen een heel eind.

Wanneer. Lente en najaar. Eind september en oktober is het zeewater nog warm, is de hitte voorbij en zijn de stranden leeg. In het voorjaar kleurt de macchia en valt Sa Festa Manna, vijftien dagen na Pasen. In juli en augustus is het voor wandelen te heet. Let op: van november tot maart zijn veel adresjes bij de stranden dicht.

Hoe lang. Neem minstens vier of vijf dagen. Een dag voor de stad en de archeologie, een dag voor de basiliek, de grotwoningen en het bisso, en de rest voor wandelen, fietsen en de kust. Als je langer op Sardinië blijft, vind je hier de mooiste plekken op Sardinië.

Informatie over gidsen en excursies ter plaatse op Visit Sant’Antioco.

Slapen.

  • MuMA Hostel, aan de boulevard in de stad. Hotel en Museo del Mare e dell’Ascia in één gebouw, met Ecolabel. Werkt samen met het milieueducatiecentrum van het eiland. Het restaurant is ook open voor niet-gasten en er wordt gekeken of het hotel straks het hele jaar open kan.
  • B&Bio Il Sentiero, kleinschalig, in de stad.
  • Camping Basecamp, met campingplaatsen en accommodaties. Dezelfde organisatie heeft ook een camping bij Cagliari.

Sant’Antioco op de kaart

Madelon-Seignette - auteur Nature Travel Lab

Over de auteur

Madelon Seignette

Met een passie voor reizen en fotografie én meer dan 30 jaar ervaring in de reisbranche, deel ik graag mijn bijzondere natuur-reistips. Reizen is heerlijk en belangrijk, je ontmoet nieuwe mensen en culturen en het opent je blik op de wereld.

ALLE BERICHTEN VAN DEZE AMBASSADEUR

Bekijk andere blogs

Laat je inspireren

Ben je op zoek naar de mooiste wandel- en fietsroutes? Of wil je informatie over reizen met de trein of advies voor de mooiste roadtrips door de natuur. Laat je inspireren voor je volgende reis in het groen; ideeën om je eigen reis te plannen of te kiezen voor een georganiseerde reis.