Nationaal Park Harz: met andere ogen naar het bos

Wat een droevige entree, dacht ik toen ik het Nationaal Park Harz binnen reed. Dichtbebost gebied gaat langzaam over in een soort maanlandschap. Het trieste aanzicht van de vele hectares dode bomen doet me huiveren. Rijen troosteloze grijze stokken die als luciferhoutjes lijken neergezet.

Klimaatverandering, is het eerste wat door m’n hoofd schiet. Dat hier iets heel anders aan de hand is, en met eigenlijk een positieve wending, begrijp ik als ik met gids en biologe Anika het nationaal park inloop.

Wat opvalt als we het bos in lopen, is hoe stil het is. Niet de rust die je verwacht van een wandeling, maar een soort stilte die hoort bij een plek waar iets is misgegaan. Rijen kale, grijze sparren, zonder naalden, zonder leven, zover je kunt kijken. Mijn eerste reactie was ongeloof: is dit wat een nationaal park hoort te zijn? Anika, biologe en gids bij het Nationaal Park Harz, laat die vraag rustig even hangen voor ze me met andere ogen naar hetzelfde bos laat kijken.

Een wandeling door Nationaal Park Harz met biologe Anika

We lopen nu niet voor de kilometers, maar voor het verhaal. Anika werkt al enige tijd in het park en kent elk stuk bos dat we passeren, inclusief de geschiedenis erachter. Haar verwondering over elk stukje groen wat hier nieuw opbloeit geeft me hoop. Voor een routebeschrijving verwijs ik naar het wandelartikel over de Harz.

Hier gaat het om wat je onderweg ziet, en waarom het er nu zo uitziet als het eruitziet. Kijk je verder en loop je langzamer, dan zie je moeras met (vleesetende) planten, beekjes, bloemen, vogels, insecten. Én nieuwe planten en bomen die wortelen op de dode bomen eronder.

Meer tips voor je vakantie in de Harz vind je hier.

Hoe de sparren hier kwamen

Het antwoord op mijn vraag begint niet bij de schorskever die de bomen letterlijk opvreet, maar bij de jaren na de oorlog. Er was veel hout nodig, dus werd er flink gekapt, én er werd opnieuw geplant met wat op dat moment de beste keuze leek: sparren; snelle groeiers die in korte tijd bruikbaar hout leveren. Het gevolg was een enorm bos dat vooral uit één soort bestond, allemaal even oud, dicht op elkaar. Weinig biodiversiteit, weinig variatie in leeftijd of soort, en dus weinig veerkracht.

De spar zelf maakt het probleem groter. Het is, zoals Anika het noemt, een slechte wortelaar: de wortels groeien horizontaal, vlak onder de oppervlakte, in plaats van diep de grond in. Bij normale omstandigheden is dat geen probleem. Maar bij de droogte, zoals de Harz de laatste jaren steeds vaker heeft gehad, juist wel. De bomen komen dan simpelweg niet bij het water dat dieper in de bodem zit, en verzwakken.

De schorskever maakt het af

Een verzwakte spar is een uitnodiging voor de schorskever. Deze ruikt aan de geur van de boom dat hij ziek is, en gaat aan het werk. Het insect boort groeven in de schors en legt daar zijn eitjes in. De larven die uitkomen, vreten zich vervolgens een weg door de schors, en dat is wat de boom uiteindelijk fataal wordt. Geen dramatische aanval van buitenaf, maar een langzaam proces dat begint bij een boom die door droogte al verzwakt was.

Waarom de dode bomen blijven staan in nationaal park Harz

Hier zat, vertelt Anika, jarenlang de grootste discussie over het beleid binnen het park: wat doe je met een bos dat er zo troosteloos bij ligt? Kappen en opnieuw planten, zoals na de oorlog? Of iets anders?

Het huidige beleid is duidelijk: de dode bomen blijven staan. Alleen bomen die gevaar kunnen opleveren, bijvoorbeeld langs paden, worden getopt. Geen kaalslag, geen herplant met dezelfde monocultuur die het probleem veroorzaakte. In eerste instantie oogt het als verwaarlozing. Maar met een bioloog of gids als Anika ernaast, die precies weet waar ik moet kijken, verandert dat beeld.

Op en rond de dode stammen ontstaat nieuw leven: ze toont jonge boompjes en planten die hier van nature thuishoren, soorten die onder een dichte sparren-monocultuur nooit een kans hadden gekregen. Het bos herstelt zich, juist óp de dorre resten van de dode sparren, alleen niet op de manier die er in één oogopslag hoopvol uitziet. Het is een proces van decennia, van generaties.

Terug van weggeweest: lynx en wolf

Dat het park weer ruimte biedt aan leven, blijkt misschien wel het duidelijkst uit de terugkeer van twee grote roofdieren. De laatste lynx in de Harz werd in 1818 geschoten, waarna het dier decennialang uit het gebied verdween. Sinds 2000 loopt er een herintroductie-programma, dat succesvol is gebleken: de dieren hebben zich over het hele Harz-gebied verspreid, zijn goed ingeburgerd en er is al meerdere keren natuurlijke voortplanting vastgesteld. Het begon destijds met 25 dieren, uitgezet als eerste project van dit soort in Duitsland. Anika heeft er één keer een gespot.

De wolf kwam op een andere manier terug: niet uitgezet, maar op eigen kracht vanuit Polen, via de gebruikelijke route die wolven de laatste decennia door heel Duitsland en Nederland hebben afgelegd. Grote roofdieren als de lynx en de nu terugkerende wolf laten zien dat de Harz weer geschikte, grotendeels aaneengesloten leefgebieden biedt voor veeleisende diersoorten.

Twee dieren, twee verschillende verhalen, maar dezelfde conclusie: een bos dat ruimte biedt aan lynx en wolf, is een bos dat functioneert, ook al ziet het er onderweg soms nog weinig hoopvol uit.

Veelgestelde vragen over het Nationaal Park Harz

Waarom staat er zoveel dood hout in het Nationaal Park Harz?

Na de oorlog werd het bos grotendeels beplant met snelgroeiende sparren, een monocultuur die kwetsbaar bleek voor droogte en de schorskever. Het park kiest er nu bewust voor de dode bomen te laten staan, zodat een natuurlijker, gevarieerder bos kan ontstaan.

Is de lynx in de Harz met eigen ogen te zien?

De lynx is schuw en in het wild lastig te spotten. Wil je de dieren toch zien, dan kun je terecht bij observatiegebieden zoals bij Bad Harzburg, waar lynxen in een groot, natuurlijk omheind gebied leven.

Is de wolf een gevaar voor wandelaars in nationaal park Harz?

Wolven mijden mensen actief en een ontmoeting tijdens een wandeling is uiterst zeldzaam. Houd wel afstand en volg de gangbare adviezen als je de dieren toch tegenkomt, zoals kalm blijven en niet wegrennen.

Kan ik een rondleiding krijgen door de Harz?

Bij het bezoekerscentrum van Nationaal Park Harz kun je veel informatie vinden over de huidige staat van het bos, de geschiedenis en waar het naar toe gaat. Voor een rondleiding of excursie kun je het beste direct contact opnemen met het bezoekerscentrum Torfhaus.