Wolfenbüttel: klein stadje, grote geheimen

Vanuit Braunschweig fietste ik (op een échte ouderwetse) naar Wolfenbüttel, een mooi tochtje van zo’n 12 kilometer dat eindigde met een lunch bij de Beach Club aan de Oker. Onderweg realiseerde ik me waarom dit stadje er zo anders uitziet dan zijn grote buur: Wolfenbüttel was simpelweg niet belangrijk genoeg om gebombardeerd te worden.

Waar Braunschweig zijn binnenstad grotendeels moest herbouwen, staat hier nog altijd het origineel. Een stad de moeite waard om te bezoeken tijdens je Harz vakantie, ook in combinatie met Goslar, ik deed het op de fiets met een gids.

Een stad gebouwd op moeras

Wolfenbüttel ligt op wat ooit moerasgrond was, en is in de kern een geplande Renaissancestad, geen organisch gegroeid middeleeuws centrum. Dat verklaart de rechte lijnen en de bredere straten die je hier tegenkomt, in tegenstelling tot de kronkelige steegjes van een typisch middeleeuws stadje. Via het water kon je vanuit Wolfenbüttel met platte boten uiteindelijk zelfs tot aan de Noordzee komen, en diezelfde platte boten brachten ook harde bouwsteen aan vanuit Braunschweig, iets wat Wolfenbüttel zelf niet in de buurt had liggen.

Residentie van de hertogen: een vlucht uit Braunschweig

In 1432 verplaatsten de hertogen hun residentie van Braunschweig naar Wolfenbüttel, net ten zuiden van de stad. De aanleiding was niet vrijblijvend: Braunschweig had zijn stedelijke onafhankelijkheid opgeëist, en de spanning tussen de burgers en de hertogen was te groot geworden. Wolfenbüttel werd zo, in mijn woorden, het escape van de hertogen.

Dat zie je nog terug in het stadsbeeld: bredere straten dan je in een middeleeuws centrum zou verwachten, en zo’n zevenhonderd vakwerkhuizen die opvallend sober zijn, zonder de extra ornamenten die je in andere Duitse vakwerksteden wel ziet. Deze soberheid was vanwege het verbod op decoraties door de hertogen; uit angst voor hun eigen positie.

Schloss Wolfenbüttel: van waterburcht tot barok museum

Het Schloss Wolfenbüttel begon als middeleeuwse waterburcht (voor het eerst genoemd in 1074) en groeide in de eeuwen erna uit tot een van de belangrijkste vorstelijke residenties van de regio. Nog altijd is het het op één na grootste kasteel van Nedersaksen. In het interieur zijn meerdere lagen geschiedenis zichtbaar: de binnenplaats kreeg vanaf 1575 een Italiaanse arcade-gang op de Renaissance-manier, en in het gebouw zelf is een tweebeukige Renaissancezaal bewaard gebleven uit diezelfde periode.

Het grootste deel van wat je vandaag nog als bezoeker ziet, dateert echter uit de baroktijd. Tussen 1690 en 1740 werden de representatie- en privévertrekken van de hertogen ingericht, en dit zijn de enige in het originele interieur bewaarde hoog-barokke staatsvertrekken van het voormalige hertogdom Braunschweig.

Bedden staan er nog opgemaakt, tafels gedekt, alsof de hertogen zo terug zouden kunnen keren. Sinds 2024 hoort daar ook een achttiende-eeuws Fürstenberg-tafelservies bij, bekend als het “Hollandse Servies“, een van de belangrijkste porseleincollecties van Europa; 185 unieke stukken servies met elk een ander motief van Nederlandse kustlandschappen.

Het museum zelf ontstond in 1904, toen een oudheidkundige verzameling naar het kasteel verhuisde en uitgroeide tot het huidige Schloss Museum. Zo herbergt één gebouw drie eeuwen bouwstijl tegelijk: middeleeuwse fundamenten onder de grond, een Renaissancezaal op de begane grond, en barokke pracht op de verdiepingen erboven.

Een van de negen steden, en de terugkeer van Braunschweig

Wolfenbüttel is een van de ‘negen historische steden‘ die de regio Niedersachsen tegenwoordig samen promoot. Interessant genoeg won Braunschweig zijn onafhankelijkheid uiteindelijk niet: in 1671 heroverden de Saksische hertogen de stad met een verenigd leger, en kwam Braunschweig weer onder hertogelijk gezag. Braunschweig was daarmee geen vrije Hanzestad meer, en dat verlies werkte ook door in Wolfenbüttel, waar vanaf dat moment minder ambachtslui en tuiniers actief waren dan in de jaren dat de stad op zijn hoogtepunt was.

De Herzog August Bibliothek en Lessing

De belangrijkste reden waarom Wolfenbüttel een plek op de culturele kaart van Duitsland verdient, is de Herzog August Bibliothek, ooit een van de belangrijkste bibliotheken van Europa. De bekendste bibliothecaris die hier werkte was Gotthold Ephraim Lessing, die in Wolfenbüttel zijn beroemde toneelstuk ‘Nathan der Weise‘ schreef, met de parabel van de ringen als kern van het verhaal. Voor de bibliotheek staat een standbeeld van Nathan de Wijze, een mooie herinnering aan het idee dat deze stad meer te bieden heeft dan alleen oorlog en hertogen.

De bibliotheek trok door de eeuwen heen nog meer opmerkelijke bezoekers. In mei 1764 bracht Giacomo Casanova, net ontsnapt aan de galg in Londen, acht dagen door in Wolfenbüttel, waarvan hij een groot deel in de Herzog August Bibliothek verbleef. Wat hem precies naar dit kleine stadje dreef, is tot op de dag van vandaag onduidelijk. Casanova zelf zou later beweren dat hij hier de acht gelukkigste dagen van zijn leven beleefde, urenlang tussen de boeken, aan het werk aan een vertaling.

Hauptkirche: de eerste grote protestantse kerk ter wereld

De Hauptkirche Beatae Mariae Virginis geldt als de eerste grote, zuiver protestantse kerk ter wereld, gebouwd in opdracht van hertog Heinrich Julius. Een bijzonder gegeven: voor dit soort kerkenbouw bestonden op dat moment simpelweg geen voorbeelden, dus moest alles vanaf nul worden bedacht. Het resultaat combineert gotische, renaissance- en barokke elementen in één gebouw.

Het eerste vaste theater van Duitsland

Behalve zijn eerste protestantse kerk claimt Wolfenbüttel nog een primeur: het eerste vaste theatergezelschap van Duitsland. Hertog Heinrich Julius, zelf een liefhebber van toneel, haalde in 1592 een Engels acteursgezelschap naar zijn hof, met de populaire acteur Thomas Sackville als bekendste naam. Wat bedoeld was als een kort gastoptreden, werd een verblijf van jaren: het gezelschap trad niet alleen op voor het hof, maar ook gewoon op straat en op de pleinen van de stad, voor iedereen die wilde kijken. Tot die tijd bestond er in Duitsland nergens een vast theatergezelschap, dus mag Wolfenbüttel zich met recht de bakermat van het Duitse theater noemen.

Klein Venedig: hulp uit Nederland

Een van de sfeervolste plekjes van de stad is Klein Venedig, waar vakwerkhuizen langs kleine kanalen staan. Nederlandse bouwmeesters ontwierpen dit kanalenstelsel om de drassige grond bebouwbaar te maken, een mooi stukje Nederlandse betrokkenheid bij een Duits stadje dat verder weinig met Nederland te maken lijkt te hebben.

Markt op woensdag en zaterdag

Op woensdag en zaterdag is er markt in Wolfenbüttel, een goed moment om de stad op zijn levendigst mee te maken, met kramen tussen de vakwerkgevels door.

Lunch bij de beach club

Na de fietstocht vanuit Braunschweig eindigde mijn bezoek met een lunch bij een beach club aan de Oker, een verrassend ontspannen afsluiting voor een stad die verder vooral om zijn geschiedenis bekendstaat.

Veelgestelde vragen over Wolfenbüttel

Is Wolfenbüttel te combineren met een bezoek aan Braunschweig?

Ja, de twee steden liggen op fietsafstand van elkaar en vullen elkaar goed aan: Braunschweig groter en herbouwd, Wolfenbüttel kleinschaliger en grotendeels origineel.

Waarom is Wolfenbüttel niet gebombardeerd tijdens de Tweede Wereldoorlog?

De stad was destijds minder strategisch en industrieel belangrijk dan Braunschweig, waardoor het grotendeels buiten schot bleef.

Wat is de Herzog August Bibliothek?

Een historische bibliotheek die ooit tot de belangrijkste van Europa behoorde, en waar schrijver Gotthold Ephraim Lessing als bibliothecaris werkte.

Kun je Schloss Wolfenbüttel bezoeken?

Het Schlossmuseum is van dinsdag t/m zondag geopend van 10.00-17.00 uur. Entree ca. € 5,-.