Ticino: Zwitserland met Italiaanse vibes

Je stapt uit de trein in Locarno en het eerste wat je ziet is een palmboom. Geen koe met een bel, geen fonduelucht, geen houten chalet, een palmboom. Welkom in Ticino, het meest zuidelijke kanton van Zwitserland, waar ze Italiaans spreken, espresso drinken op de piazza en de bergen weerspiegelen in meren die eerder bij het Comomeer lijken te horen dan bij Bern.

Ik reisde met de trein naar Ticino en gebruikte ook ter plekke uitsluitend het openbaar vervoer. Geen auto, geen gedoe. Dat klinkt misschien als een opoffering, maar in Ticino is het juist een van de prettigste manieren om je te verplaatsen. Daarover verderop meer.

Het is het zonnigste hoekje van het land en tegelijk een van de wildste. Binnen één kanton ga je van besneeuwde toppen van ruim 3.400 meter naar citrusbomen aan het water. Driekwart van Ticino is natuur, en grote delen daarvan zijn nog altijd niet ontdekt door het massatoerisme. En daarom een plek waar wij van houden…

Italiaans Zwitserland: zon, palmen én gletsjers

Ticino heet in het Duits en Frans Tessin, maar die naam doet er nauwelijks toe zodra je er bent: ruim tachtig procent van de bewoners spreekt Italiaans, en dat hoor, zie en proef je overal. Het kanton ligt aan de zonzijde van de Alpen, ten zuiden van de Gotthard, en grenst in het zuiden aan Italië.

Dat zorgt voor een opvallend mild, bijna mediterraan klimaat. Aan de oevers van het Lago Maggiore en het Meer van Lugano groeien palmen, vijgen en citrusbomen. Trek je het binnenland in, dan verandert het landschap snel: smalle riviervalleien, dichte bossen, en daarboven de Ticiner Alpen met als hoogste punt de Rheinwaldhorn (3.402 m), op de grens met Graubünden.

De valleien: het wilde hart van Ticino

Vanuit Locarno waaieren de bekendste bergdalen uit. Gekenmerkt door glashelder rivierwater, eeuwenoude stenen dorpjes en een natuur die nog grotendeels haar gang mag gaan. Drie favorieten:

Valle Verzasca: turquoise water en beroemde brug

De Verzasca is misschien wel de bekendste rivier van Zwitserland zonder dat de meeste mensen haar naam kennen. Bij Lavertezzo heeft het smaragdgroene water grillige rotsen uitgeslepen, overspannen door de Ponte dei Salti: een zeventiende-eeuwse dubbele boogbrug. Een van de meest gefotografeerde plekjes van het land. Verderop bij de Verzasca-stuwdam werd de openingsscène van de James Bond-film GoldenEye opgenomen.

Valle Maggia: het grootste dal, vol zijdalen

De Maggia kronkelt ruim zestig kilometer door de bergen voordat ze uitmondt in het Lago Maggiore. Het dal is groen, breed en vertakt zich in talloze zijdalen. Wij verkenden het op de fiets, met gids. Daarover lees je meer in ons aparte verhaal over de Valle Maggia. Bij Lodano wandel je door eeuwenoude beukenbossen die sinds 2021 op de UNESCO-Werelderfgoedlijst staan.

Val Bavona: stenen dorpen zonder stroom

Een zijdal van de Maggia, en misschien wel het bijzonderste. In de gehuchten van de Val Bavona is er bewust geen elektriciteit. Je wandelt langs stenen huisjes die tegen reusachtige rotsblokken aankruipen, op weg naar de waterval van Foroglio, die ruim honderd meter naar beneden stort, pal achter een dorpje met een vijftiende-eeuws kapelletje.

Ticino, wandelen en fietsen: 4.000 kilometer aan paden

Omdat het meeste van Ticino op relatief lage hoogte ligt, zijn de paden vaak al sneeuwvrij wanneer de rest van de Alpen nog onder een witte deken ligt. Je wandelt hier dus eerder in het jaar, zonder persé afhankelijk te zijn van gondels. Een greep uit de hoogtepunten:

• Cardada-Cimetta: de huisberg van Locarno, met een gondel vanuit het centrum, een hangbrug en weids uitzicht over het Lago Maggiore.
• Monte Generoso: bereikbaar met een tandradbaan uit 1890; bovenop kijk je uit over de Valle di Muggio, het meest zuidelijke dal van Zwitserland.
• Monte San Salvatore & Monte Brè: de twee huisbergen van Lugano, allebei met kabelbaan en panorama-paden.
• Monte San Giorgio: UNESCO-Werelderfgoed vanwege wereldberoemde fossielen-vondsten uit het Trias.

Fietsers komen ook aan hun trekken: de begeleide fietstocht door de Valle Maggia voert langs de rivier het dal in, en de Valle di Blenio staat bekend om zijn ontspannen routes en streekgerechten.

Steden met dolce vita: Bellinzona, Lugano, Locarno en Ascona

Echt grote steden kent Ticino niet, en dat is juist de charme. In Bellinzona, de kanton-hoofdstad, klommen we naar de drie middeleeuwse kastelen: Castelgrande, Montebello en Sasso Corbaro, die samen met de stadsmuren op de UNESCO-Werelderfgoedlijst staan.

Aan het Lago Maggiore liggen Locarno, met zijn ruime Piazza Grande en jaarlijkse filmfestival, en het mondaine Ascona, waar wij overnachtten in het historische centrum, in het Charme Hotel al Torchio. Net voor de kust liggen de Isole di Brissago, twee eilandjes met een botanische tuin vol subtropische planten. Een verrassend tropisch uitstapje per boot. En Lugano, de grootste stad, ligt aan het gelijknamige meer, met de pittoreske dorpjes Morcote en Gandria binnen handbereik.

Proeven in Ticino: grotti én natuurwijn

Geen bezoek aan Ticino is compleet zonder een middag in een grotto. Oorspronkelijk waren dit koele stenen kelders in de rotsen om kaas, vlees en wijn te bewaren; nu is het de naam voor eenvoudige, eerlijke restaurantjes. Vaak verscholen in het bos of langs een rivier waar de lokale bevolking neerstrijkt voor polenta, risotto en een glas Merlot. Want ja: in dit Italiaanse hoekje van Zwitserland maken ze gewoon hun eigen wijn.

In de heuvels bij Gudo, even buiten Bellinzona, maken Anna Maspoli en Luca Locatelli onder de naam Manimatte natuurwijnen op terrasvormige wijngaarden. ‘Heroische wijngaarden’ worden ze genoemd vanwege de steile ligging. Ze werken met weerbare en oude, inheemse druivenrassen, laten hun wijnen spontaan vergisten en noemen ze ‘levend’: een uitdrukking van de druif en de bodem. Elke woensdagavond schenken ze open in hun cantina. Wij proefden, en begrepen meteen waarom je hier niet komt voor een snelle slok.

Wil je nog een stap verder gaan, dan pluk je je lunch zelf. In het Centovalli-dorp Intragna leert gastronoom Milo Bissegger je welke wilde planten eetbaar zijn; een verhaal apart, dat je in ons stuk over Intragna leest.

Duurzaam reizen in Ticino

Ticino is bij uitstek een bestemming voor als je de drukte en het hoogseizoen liever ontwijkt. Doordat het landschap relatief laag ligt, zijn de mooiste maanden juist lente (april–juni) en herfst (september–oktober): aangename temperaturen, sneeuwvrije paden en aanzienlijk minder mensen dan in de Zwitserse topmaanden.

En je hoeft niet eens te vliegen: ik reisde met de trein vanuit Nederland, via Zwitserland en de Gotthardroute. Hoe dat precies bevalt, en hoe je het zelf aanpakt, lees je in ons aparte verhaal over Ticino zonder auto. Voeg daar de gespreide bezoekersstroom aan toe: kies de stillere valleien als Bavona, Blenio of Muggio in plaats van de drukke hotspots en je hebt een reis die zowel voor jou als voor de bestemming prettiger uitpakt.

Veel van wat wij hier aanraden (met de trein komen, lokaal boeken en buiten het hoogseizoen reizen) sluit naadloos aan bij Swisstainable, het duurzaamheidsprogramma van Switzerland Tourism, waarvan je de deelnemende bedrijven per bestemming en niveau kunt opzoeken.

Praktische informatie Ticino

Veelgestelde vragen over Ticino

Wat is de beste tijd om Ticino te bezoeken?

De mooiste maanden om te wandelen en fietsen zijn april tot juni en september tot oktober. Doordat Ticino relatief laag ligt, zijn de paden dan meestal sneeuwvrij en de temperaturen aangenaam. Wil je vooral van de meren genieten, dan zijn juli en augustus warmer, maar ook drukker.

Welke taal spreken ze in Ticino?

In Ticino is Italiaans de voertaal: ruim tachtig procent van de bevolking spreekt het. In toeristische plaatsen kun je doorgaans ook met Engels of Duits terecht.

Is Ticino goed te doen zonder auto?

Ja. Ticino heeft uitstekend openbaar vervoer, en bij elke overnachting ontvang je het gratis Ticino Ticket waarmee je vrij reist met trein, bus en boot in het hele kanton. Ik deed de hele reis zonder auto, van Nederland tot in de valleien. Let wel op de dienstregeling van de streekbussen, want die rijden niet altijd vaak.

Hoe kom je vanuit Nederland in Ticino?

Met de trein reis je via Zwitserland (richting Basel/Zürich) over de Gotthardroute naar Bellinzona, Locarno of Lugano. Een duurzaam en panoramisch alternatief voor het vliegtuig. Met de auto rijd je via de Gotthardtunnel het zuiden in.

Verzasca of Maggia: welke vallei moet ik kiezen?

Voor de iconische turquoise rivier en de beroemde Ponte dei Salti ga je naar de Valle Verzasca. Voor meer ruimte, afwisseling en stillere zijdalen, zoals de Val Bavona met de waterval van Foroglio, kies je de Valle Maggia. Heb je de tijd, doe ze dan allebei; ze liggen vlak naast elkaar.

Ticino op de kaart